IN MEMORIAM

HASTA MAÑANA

Voy a cerrar los ojos en voz baja

voy a meterme a tientas en el sueño.

En este instante el odio no trabaja

para la muerte que es su pobre dueño

la voluntad suspende su latido

y yo me siento lejos, tan pequeño

que a Dios invoco, pero no le pido

nada, con tal de compartir apenas

este universo que hemos conseguido

por las malas y a veces por las buenas.

¿Por qué el mundo soñado no es el mismo

que este mundo de muerte a manos llenas?

Mi pesadilla es siempre el optimismo:

me duermo débil, sueño que soy fuerte,

pero el futuro aguarda. Es un abismo.

No me lo digan cuando me despierte.

ECO

"En otros tiempos, la ninfa Eco había sabido decir. Y con tanta gracia decía, que sus palabras parecían no usadas, jamás dichas antes por boca ninguna.

Pero la diosa Hera, la esposa legal de Zeus, la maldijo en uno de sus frecuentes ataques de celos. Y Eco sufrió el peor de los castigos: fue despojada de voz propia.

Desde entonces, incapaz de decir, sólo puede repetir.

La costumbre ha convertido esta maldición en alta virtud".

Eduardo Galeano. Espejos. Una historia casi universal. Siglo XXI. 2008.

INDARKERIAZ (Crisis de la República, 1969)

Hanna Arendt-ek analisi sakona egiten du biolentziaren eta boterearen inguruan saiakera honen bitartez. Bi kontzeptu hauei eta euren arteko konexioei buruzko azterketa beste hainbat autoreren idatzietan oinarrituko du pentsalari alemaniarrak, besteak beste Weber, Voltaire, Passerin d’Entrèves edota Jouvenel aipatuko dituelarik.

Abiapuntuko ideia litzateke: boterea besteek nik nahi dudan bezala joka dezaten eragitea da. Boterea aginduak eta agindu horren obedientziak osatzen dute. Boterearen esentzia agintearen eraginkortasunean oinarritzen bada, orduan indarkeria botere adierazpen handiena da. Passerin d’Entrèves-ek ordea ez du indarkeria botere azalpen bezala ikusten, boterea bera indarkeria mota samurtu gisa baizik.

John Stuart Mill-en gogoetak boterearen eta obedientziaren ingurukoak dira. Bere ustez, bi joera natural du gizakiak: besteen gainean boterea izateko desioa, eta guregan boterea izan dezatenaren higuina. Beraz, zibilizazioaren lehen ikasgaia obeditzen ikastea da. Stuart Mill-ek baieztapen hau osatu egingo du, obeditzen duenak agintzeko balio duela eta obeditzeko higuina duenak boterea izateko higuina duela esanez. Arendtek Hiri – Estatu atenastar eta erromatarretan oinarritzen du Mill-en usteen kontrako teoria, antzinako hiri hauek ez baitziren agindu – obedientzia harremanetan oinarritzen.

Obedientziaren gaiarekin jarraituz, lurralde erakundeei boterea herriaren onarpenak ematen ei die, beraz ordezkapeneko gobernu bat herriaren menpe geratzen da, herriak berak ematen baitio boterea. Hala ere, gobernuaren boterea berarekin daudenen kopuruaren araberakoa izango da, eta horrexegatik bereizten dira boterea eta indarkeria, lehenengoak kopuru bat edukitzea beharrezkoa duelako, bigarrena bere tresnetan oinarritu daitekeelarik, jenderik behar izan gabe. Teoria hau jadanik abiapuntuko ideietatik aldentzen da, hasieran boterea eta indarkeria nahasten baitziren, hemen norabide ezberdinak hartzen dituztelarik.

Arendtek, beste alde batetik, boterea, potentzia, indarra, aginpidea, agintea eta indarkeria terminoak definitu edo ezaugarritzen ditu: honela, boterea gizakiak talde gisa ekiteko duen gaitasuna omen da. Taldea banatzen denean, boterea taldearekin batera desagertzen da. Potentzia, banakotasun bati dagokion ezaugarria izango litzateke, izaerarik dagokiona. Indarra “naturaren indar” edo “egoeraren indarra” terminoetara mugatzea egokiagoa dela irizten du pentsalariak. Aginpidea obeditua izateko derrigortzeko beharrik ez duena da, pertsonei zein erakundeei dagokiena. Aginpideak ordea errespetua eskatzen du halabeharrez. Azkenik, indarkeria izaera intsrumentalak bereizten du; “Potentziatik hurbil dago, indarkeriaren tresnak berezko potentzia areagotzeko sortuak eta erabiliak baitira”.

Eztabaida beste eremu batzuetara eramanez, iraultza aukerak asko murriztu direla aipatzen zaigu, gobernuen esku dauden armen ahalmen suntsitzailea dela eta. Horren aurrean, Arendtek esango digu aurrerapen teknologikoek ez dutela estatuaren baliabideen eta herriak lor ditzakeenen arteko ezberdintasun ikaragarria handitu. Indarkeriaren kasuan Estatuaren hegemonia erabatekoa da, gobernuaren botere – egitura mantentzen den, aginduak obeditzen diren eta indar armatuak armak erabiltzeko prest dauden bitartean. Hau ez bada gertatzen, egoera aldatu egiten da, matxinada ez delako zapaltzen eta armak eskuz alda daitezkeelako. Honen harira, desobedientziaren aurrean armen erabilgarritasun eza aipatzen du Hannak, obedientzia jadanik ez litzatekeelako agindu – obedientzia harremanetan oinarrituko, iritzietan eta hauen atzean dauden kopuruetan baizik.

Indarkeria bide hutsetan oinarritu den gobernurik ez da inoiz egon, ezta sistema totalitarioetan ere, hauek oinarrizko botere bat behar dutelako, polizia sekretua eta informatzaile sarea kasu. Eredu despotikoenak re ez du bere oinarria derrigortze bideen nagusitasunean ezartzen, boterearen antolamendu hobean baizik. Izan ere, boterea ez da gizaki bakar baten esku geratzen, ez duelako nahikoa botere berak bakarrik indarkeria arrakastaz erabiltzeko. Horregatik da indarkeria azken baliabidea. Boterea gobernu ororen esentzia da, indarkeria ordea tresna bat, baliabide bat.

Botereari buruz hitz egitean aipatu gabe ezin gelditu daitekeen beste kontzeptu bat lantzen du Arendtek: legitimitatea. Dioenez, botereak ez du justifikazio beharrik, legitimitatea baizik. Hau iraganera joz oinarritzen da, boterearen sorreran, jatorrian aurkitzen da legitimitatea. Justifikazioa, beste alde batetik, etorkizuneko helburu bati buruzkoa da. Legitimitatearen eta justifikazioaren arteko ezberdintasuna markatzen du, biolentzia justifikagarria baina inoiz ez legitimoa izango dela esanez.

Indarkeria eta biolentziaren arteko lotura hainbat formularen bitartez azaleratzen du alemaniarrak; indarkeriak boterea suntsi dezake, baino ezingo du inoiz boterea sortu. Aldi berean, indarkeriarekin menperatzea boterea galtzen ari den unean gertatu ohi da. Indarkeriaren bitartez lortutako garaipenak, nahiz eta garaipen iruditu, prezio altua ordaindu behar du, garaipen mota honek alderdi autosuntsitzaile bat duelako argi eta garbi.

Laburbilduz: boterea eta indarkeria kontrajarriak dira (bata badago ez dago bestearen beharrik, bigarrena agertzen denean lehenengoa desagertzeko bidean dagoen bitartean). Indarkeriak boterea suntsitu dezake, baina inola ere boterea sortu.

DEMOKRATAK ETA BIOLENTOAK

Iturria: www.basqueliterature.com

Joxe Azurmendik abertzaletasunaren, demokraziaren, indarkeriaren, legitimotasunaren eta abarren, eta kontzeptu hauen arteko harremanen inguruko gogoeta sakon eta argudiatua egiten digu, bai era orokorrean eta baita Euskal Herriko kasura aplikatuz ere. Liburuaren izenburutik abiatuz, Azurmendik gaur egun gure gizarteak bizi duen (nahiz eta liburua duela hamabi urte idatzia izan zen, ez du gaurkotasunik galdu) demokrata edo biolento arteko dikotomia aztertzen du, bakoitzaren argudioak, sinesmenak eta beste zenbait faktore azaleratuz.

Galdera batetik abiatzen da idazlea: zer gara lehenago, demokrata ala abertzale? Jon Mirande idazlearen teoriak ikertzearen bidez, Azurmendik demokrata eta abertzale, biak aldi berean izatea ezinezkoa dela arrazoituko digu. Galdera beraren eredu praktiko bat jartzen digu egileak, gure burua argiago finkatu dezagun: gobernu espainiarra eta ETAren arteko negoziaketa prozesu baten aurrean, zer nahiago genuke, gobernu espainiarrak ETAri eta ondorioz aldarrikapen abertzaleei zenbait kontzesio egitea (zenbat eta gehiago, orduan eta hobeto), ala kontzesio bat bera ez egin eta asko jota ere presoen egoera negoziatzea, erakunde armatua lotsagarri utziz? Mirandetik abiatuz gero, eta kontuan hartuz hau faxista omen zela, galdera birformulatzen du Azurmendik: demokrata baino lehenago abertzale izatea, faxista izatea ote da?

Mirandek euskaldunaren profil ezberdina eraikitzen digu, euskal izaerari buruzko zenbait mito deseginez. Lehena, kristautasunaren ingurukoa. “Euskaldun fededun” esaera tradizionalaren eta euskaldunon izaera demokrataren aurka egiten du Jonek. Bere aburuz, elizak eta demokraziak euskaldunak otzandu egin ditu, bildots bihurtu ditu, jatorrizko basa – euskaldun garbiaren lekuan eliza – euskaldun demokrata bihurtuz. Euskaldunak ez gara demokratak izpiritu demokratikoa ez delako borrokarako izpiritua. Miranderen bigarren ukazioa demokraziaren, edo kasu honetan, Frantziar demokraziaren ukazioan oinarritzen da, argudio historikoak hartuz. Euskaldunek gogotik lagundu zieten frantsesei alemaniarren aurkako gudan (“Mort pour la Patrie” abestiak gertura gaitzake errealitate honetara), baina ordainetan frantsesek ez diete batere lagundu euskal abertzaleei euren proiektu politikoa gauzatzen. Ez demokrazia frantziarrak ezta espainiarrak, askatasun eredu horiek, ez dute euskal abertzaletasunaren askatasun eskubiderik onartu edo aitortu. Honekin guztiarekin lotuz, bi puntu ondorioztatzen dira: euskalduna ez dela demokrata, bere nortasun zaharra mugimendu abertzalearen bitartez berreskuratzeko asmoa badu ez duelako demokrata izan behar, eta 2, demokraziak euskaldunon dekadentzia, hondamendia dakarrela. Honen guztiaren aurka Miranderen proposamena borroka da, bere zilegitasunari buruz gogoeta eginez.

Demokrazian morala ote den biolentziaren erabilera galdetzen zaigu. Erantzun gisa, ematen diren bi argudio aipatuko ditut: lehena, ez dela jaio sistemarik bere aurkako biolentzia moral edo legitimotzat jotzen duenik. Bigarrena, biolentziaren erabileraz lortu dugula gaur egungo demokrazia. Beste alde batetik, demokrazia eta biolentziaren auzia modernitatea eta iraultzarekin nahasten da, iraultza modernitatearen ekarkintzat joz eta alderantziz.

Ildo bera jarraituz, Mirandek biolentziaren aldeko zein kontrako jarreretan sinesmen eta arrazoiketa bat ikusten du, sarritan berdina dena bi kasuetan: sisteman sinesmena (biolentzia arbuiatzen duenak sisteman sinisten du, indarkeria defendatzen duenak ordea ez du bere gizarte kontzeptua demokraziaren bidez lortzeko aukerarik ikusten). Aipatzen den beste eztabaidagai bat biolentziaren momentuko zilegitasuna da, iraganean faxista ziren ugari gaur demokratatzat baititugu, gaur egun biolentzia errefusatzen dutelako. Biolentzia kondenatzen dutenen artean, tendentzia demokrazia arrazionaltasunarekin nahastea da, biolentzia justifikatzen dutenen artean bi joera aurkitu ditzakegularik: bata, indarkeria irtenbide bakartzat duena; bestea, indarkeria balio moraltzat duena.

Mirandek moraletik urrundutako teoriak ere formulatzen ditu gai honen inguruan. Bere ustez, demokrazia ez da beste edozein sistema politiko baino hobea, ez moralagoa, beraz biolentzia ez da arbuiagarriagoa demokrazian monarkian edo totalitarismoan baino. Euskaldunon askatasunik ez badugu demokraziaren bitartez lortuko, eta moralaren eztabaida faltsua baldin bada, biolentzia ez da soilik legitimoa, obligazio morala ere badela esango digu Jonek.

Azurmendiren hurrengo gogoetak demokraziaren kritikan datza. Demokrazia sistema arrazionala bada, bere aurka egotea hautu onargarria izan behar da, bestela demokrazia mistiko bihurtzen baita, ez arrazionala. Bestalde, Nietzschek bi moral bereizten ditu: izpiritu indartsuak, bortitzak; eta izpiritu goibelak, demokratikoak; demokrazia gainbehera dakarren sistema da, gora doazen herrien artean demokraziarik ez dagoen bitartean. Demokraziaren beste printzipio bat litzateke boto kopuruarena; boto gehiago edukitzeak arrazoiaren jabetza ematen duela pentsatzea gezurra da. Honen adibide da, hau egia balitz, erratuak egongo liratekeela Nazareteko Jesus, Sokrates ala Karl Marx, Hitlerrek arrazoia izango lukeen bitartean.

Amaitzeko, Azurmendik demokraziaren abiapuntu “demokratikoari” buruzko gogoeta aipatuko dut. Demokrazia konstituzioan oinarritzen bada, konstituzioa idazteko garaian, nork eta zergatik erabaki zuen halako ala bestelako testua idaztea, bozketa sistema etab.? Zein da konstituzioaren aurretiko eta goragoko ahalmen hori? Honen barnean aurkitzen dugun beste eztabaida, demokraziak, gehiengoan oinarritzean, gutxiengoarengan suposatzen duen “tirania kamuflatua” (Rousseau) da.

Joxe Azurmendi, Demokratak eta biolentoak. Elkar, 1997.

GOTAMA

"Solo he visto a un ser humano -continuó pensando-, a uno solo que me haya obligado a bajar la mirada. Y a partir de ahora no pienso bajarla ante andie, ante nadie más. Ninguna doctrina volverá a seducirme, ya que ni la de este hombre ha conseguido hacerlo. ¡Muchas cosas me ha quitado Buda: muchas! Pero más me ha dado a cambio. Me ha quitado a mi amigo, que antes creía en mí y ahora cree en Él, que era mi sombra y ahora es la sombra de Gotama. Pero me ha regalado a Siddhartha, me ha regalado a mí mismo"

Siddhartha, Hermann Hesse, 1922.

Borroka

Hasieran, maite den lurraren alde borrokatzen da.
Hurrena, borrokatzen den lurra maite egiten da.
Azkenik, borroka bera da maiteen.

Felipe Juaristi

El mundo

"Un hombre del pueblo de Neguá, en la costa de Colombia, pudo subir al alto cielo.

A la vuelta, contó. Dijo que había contemplado, desde allá arriba, la vida humana. Y dijo que somos un mar de fueguitos.

- El mundo es eso -reveló-. Un montón de gente, un mar de fueguitos.

Cada persona brilla con luz propia entre todas las demás. No hay dos fuegos iguales. Hay fuegos grandes y fuegos chicos y fuegos de todos los colores. Hay gente de fuego sereno, que ni se entera del viento, y gente de fuego loco, que llena el aire de chispas. Algunos fuegos, fuegos bobos, no alumbran ni queman; pero otros arden la vida con tantas ganas que no se puede mirarlos sin parpadear, y quien se acerca, se enciende."

El Libro de los Abrazos, Eduardo Galeano. Siglo XXI, 1989.

¿Qué pasaría...?

GRANDE BENEDETTI

Galderen Geografia

Bertan jaio naizen arren,
Ez dut ezagutzen nire herria.
Nire hizkuntza bera duen arren,
Ez dut ulertzen nire herria.
Horixe da nire aberria,
Poliki-poliki hiltzen nauena,
Beti itzultzen naizen atzerria,
Gaixo bat bere minera bezala.

©Juaristi, Felipe. Galderen geografia, Alberdania, Irun, 1997