EUSKAL NAZIONALISMOAK: ATZOKO ETA ORAINGO ARDATZAK

Gu gera hiru probintzi

Lengo legeari eutsi

Ez oraindikan etsi

Naiz anka bana autsi

Jaioko dira berriak

Gu gera Euskal-erriak

Xenpelar

Hori zioen Xenpelarrek 1869 inguruan. Mende bat beranduago, 1971 aldera, Benito Lertxundik galdetzen zuen ea lau, bat, hiru bost ala zazpi garen. Bistan denez, Euskal Herriaren lurralde definizioa luzaroan eztabaidatutako elementua izan da. Lurraldeari erreferentzia egin dioten lelo bat, Zazpiak bat, euskal abertzaletasunaren nagusietako bat izan da. Ez bakarra, ordea.

Arrazak, hizkuntzak eta lurraldeak protagonismo nabarmena izan dute euskal nazionalismoa hezurmamitzerako orduan. Ontzat jotzen badugu euskal nazionalismoa, gizarte modernoetako mugimendu gisa, XIX. mende amaieran sortu zela, hiru elementuek paper garrantzitsua jokatu dute garaiaren arabera. Hala ere, nazioa gorpuzteko elementu horietako bakoitza ez da izan garai zehatz bateko elementu bakarra; euskal arraza goratzen duen nazionalismoak euskararen defentsa izan du bigarren mailan, adibidez. Sabino Aranak, euskal arraza onesten zuenak, euskara gazteleraren eraginetik “garbitzen” jardun zuen, eta euskarazko hiztegi zabala sortu zuen. Elementu bakoitzaren protagonismoa da urteak igarotzearen kariaz aldatzen joan dena, eta horrek agerian utzi du nazio eta nazionalismo ororen, baita euskal nazioaren eta nazionalismoaren, izaera dinamikoa.

Arraza. Hastapenetako euskal nazionalismoa, XIX. mende amaierakoa, euskal arrazan ardaztu zuen Sabino Aranak. Kontuan izan behar da garai hartan Bizkaiko ezkerraldeak bereziki bizi zuen testuinguru sozioekonomiko berria. Etorkinen etorrera masiboak eraldatu egin zuen Bizkaiko zonalde hartako gizartea, eta balio tradizionalak krisian nabaritu zituen Aranak. Larrazabalgo diskurtsoan, 1893ko ekainaren 3an, Aranak bizkaitar izpirituaren galeranabarmena aipatzen du, eta galera horren erantzule egiten ditu etorkin espainiarrak. Euskararen eta kristautasunaren galera haiei egozten die, eta euskaldunen berezko izaera positiboa azpimarratzen du. Hala zioen Bizkaitarra aldizkariaren 15. alean:

"El aseo del vizcaíno es proverbial [...]; el español apenas se lava una vez en su vida y se muda una vez al año [...]. Oíd hablar a un vizcaíno, y escucharéis la más eufórica, moral y culta de las lenguas; oídle a un español, y si sólo le oís rebuznar, podéis estar satisfechos, pues el asno no profiere voces indecentes ni blasfemias".

Halako diskurtsoekin, Aranak eta hark sortu berri zuen Eusko Alderdi Jeltzaleak zailtasunak zituen etorkinak euskal nazionalismora erakartzeko. Urteek aurrera egin ahala, EAJk diskurtso xenofoboa pixkanaka alboratu behar izan zuen, boto merkatua zabaltze aldera. 1930eko hamarkadaren amaieran, jada, euskal nazionalismoak guztiz baztertu zuen diskurtso hori, nazismoak eta frankismoak arrazari eta hari lotutako nazionalismoari buruz eginiko erabileragatik. Nazioa mamitzeko elementu berrien bila abiatu behar izan zuen euskal abertzaletasunak.

Hizkuntza. Zer Euskal Herri litzake bere hizkuntza ere galtzen duena? Ez al dakizu euskara dela euskaldun egiten gaituena, zioten Oskorrikoek 1982an. Arrazaren elementu zurrun eta hauta ezinaren ondoren, nazioko kide izateko elementu boluntaristagoetara jo zuen euskal nazionalismoak. Jazarpen kultural eta politikoaren aurrean, abertzaletasunak euskararen eta, oro har, euskal kulturaren defentsari heldu zion frankismo garaian. Arrazan oinarritutakoaren eta, oro har, nazionalismo gehienen (guztien, agian) antzera, euskara ardatz duen nazionalismoak gora egin zuen elementu identitario hori erasoa izan zen testuinguru batean. Erreakzio gisa nagusitu zen hizkuntza nazionalismoa. Gainera, XX. mende hasierakoak baino aukera gehiago eskaintzen zituen hizkuntzak; izan ere, Kymlickak dioen bezala, nazioko kide ez direnek hizkuntza bat ikasteko eta beste kultura batzuetan barneratzeko aukera eta ahalmena dute, eta beraz, euskara ez dakitenak ere euskal nazioaren kide izatera irits daitezke. Esan bezala, hizkuntza nazionalismoak borondateari ateak ireki zizkion.

Maila diskurtsiboan lehen lerroan iraun ez badu ere, maila sinbolikoan protagonismo osoko elementua da euskara gaur egun. Gainera, esparru kultural horretan nazio kontzepzio osoan eman den zabalkuntza ere gertatu da, ez baita soilik nazioko kide euskaraz dakiena; baita euskara ez jakinagatik ere, hura berezkotzat sentitzen duena ere. Horren adibide gisa, aurtengo Korrikaren 17. edizioan Euskalakari hitzaz eginiko definizioa: 1. iz. / izond. Euskara maitatu, ikasi eta erabiltzen duena. 2. iz. / izond. Euskara erabiltzeko helburuz, euskara maitatuz, euskara ikasi, eta hobetzeko ahaleginak egiten dituena. Horretarako urratsak ematen dituena.

Lurraldea. Nazionalismoari buruzko teoriko ugarik lurraldea ezinbesteko elementutzat jotzen dute nazioa definitzerakoan. Millerren arabera, nazioa besteak beste lurralde batekiko lotura duen komunitatea da. Smithen ustez, nazioa lurralde propioa okupatzen duen giza komunitatea da, eta zehaztu egiten du gainera: lurraldearekiko lotura soila dutenak etnia dira, ez nazio.

Euskal Herriko kasua ez da ezberdina izan. Lurraldeak, ziur aski, ez du lehen mailako protagonismoa izan nazionalismoaren eraikuntzan, baina beti presente egon den elementua izan da. Batetik, herrialdeen banaketa administratiboak eta Euskal Herri baten ukazioak zazpi herrialdek osatutako Euskal Herri hori nazio bat dela defendatu behar izan duelako euskal nazionalismoak. Gainera, nazionalismoa proiektu politikoa den heinean, nazioko kideen leialtasunaz gain, horien eginbehar eta eskubideak kudeatzea du helburu. Nazioaren lurraldea zehaztea, mugak zeintzuk diren argitzea, ezinbestekoa da beraz, egitasmo politiko horrek lurralde zehatz batean bizi diren herritarrengan izango duelako eragina.

Legitimazioaren ikuspegitik, ordea, lurraldeak zailtasunak ditu nazioaren ardatz bilakatzeko. Elementu hori aldakorra izan da oso historian zehar, Euskal Herrian nahiz munduko herrialde gehientsuenetan. Beraz, nazio bati dagokion lurraldea zehaztea oso zaila da, iraganean erreferente gehiago egongo direlako lurralde hori beste nazio baten lurraldea izan zela argudiatzeko. Bestalde, elementu horrek bere barnean bizi diren kide guztiak egiten ditu nazioko kide. Badirudi, beraz, biztanle gehien barnebiltzeko ahalmena duen tresna dela lurraldea; hala ere, mugimendu nazionalistaren helburuetako bat nazioko kideak ekoiztu eta horien eta nazioaren artean leialtasun sare bat jostea baldin bada, ez dirudi lurralde irizpidearekin hori lortzen denik. Arrazarekin, euskaldun ez zenak ezin zuen izan, nahi izanda ere; lurraldearekin, espainiar eta frantziar gara izan nahi ez dugunok ere.

Aipatutako hiru elementuez gain, klasikoak izan daitezkeenak, euskal nazioko kide nor den zehazteko tresna gehiago ere erabili izan dira. 1960 hamarkada inguruan, Euskal Langile Herriak edo Pueblo Trabajador Vasco delakoak Euskal Herrian lan egiten zuen orori zabaldu zion euskal nazioko kide izateko atea, eta gainera, eduki ezkertiarrez mamitu zuen izaera hori.

Bistan denez, euskal nazionalismoa “demokratizatuz” edo herritar gehiagori zabalduz joan den mugimendua izan da. Argudio biologiko hauta ezinetatik, elementu gero eta boluntaristagoetara egin du salto, gaur egunera arte. Horren erakusle da mundu mailan, baita Euskal Herrian ere, estaturik gabeko nazioek autodeterminazioaren teorien esparruan aukeren teoriaz eginiko hautua. Nazioaren elementu klasikoak (arraza baztertuta) maila sinbolikora iragan dira euskal nazionalismoaren diskurtsoan, eta nazioko kidetasun gero eta boluntarioago bateranzko bidea egin du, helburua berdina bada ere: gehiengoak sortu, Estatu eraikuntzan urratsak egin, eta finean, subiranotasun maila altuagoetatik, nazioaren ardatz diren elementuen alde egitea. Bide horretan, bi adibide historiko ditugu: Israel, edo Irlanda. Lehenak, estatua lortu eta herritar guztiak hildako hizkuntza batean alfabetatzea lortu zuen. Bigarrenak, Estatua sortu zuenerako, babestu beharreko hizkuntza erabat galdua zuen.

Nazionalismoak bereizketa egiten du nazioko kideen eta kide ez direnen artean. Gure eta besteen artean. Beraz, gu besteetatik bereizten gaituzten elementuak nabermentzen ditu. Euskaldun fededun ekuazioarekin, Sabino Aranak harresia eraiki nahi izan zuen Espainian gora zihoan fede galerarekiko. Ziur aski, arrazoi horregatik izan da hain garrantzitsua euskara euskal nazionalismoan; hizkuntzak bereizten baikaitu guztiz gainontzeko herrietatik.

ILEGALIZAZIOAREN AJEAK: 9 URTEKO LEGEZ KANPORATZEAREN ONDORIOAK

Ezker abertzalea 2002an utzi zuten legez kanpo, Espainiako Alderdi Politikoen Legea indarrean sartzearekin batera. Ia hamar urte igaro dira, eta hamarkada batean zeharo eraldatu da Euskal Herriko panorama politikoa. Izan ere, ezker abertzalearen alderdi politikoa jokoz kanpo uzteak eragin zuzena izan du gatazka armatuaren trataeran, gainontzeko alderdi politikoen estrategietan, eta baita kudeaketa publikoaren arloan ere, erakundeetako indar korrelazioak itxuraldatu dituen neurrian.

Ilegalizazioa ez da soilik Espainiako defizit demokratikoaren adierazle bat izan; gehiago ere izan da. Nolabait, cleavage edo haustura lerro batean bihurtu da, Alderdien Legearen aldekoak eta kontrakoak banatuz. Bestalde, ilegalizazioak gainontzeko alderdien mugimenduetan eragina izan du.

2002an Batasuna legez kanpo utzi zutenetik, hauek izan dira, gutxi gora behera, ezker abertzaleak udal eta Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan izandako emaitzak:

Ezker abertzalearen boto kopuruaren gora beherak ulertzeko, taulatik gako batzuk nabarmentzea komeni da:

2003. Herri batzuetan aurkezteko aukera izan zuen. Ilegalizazioaren ondorengo lehenengo hauteskundeak izaki, erantzun oldarkorra egon zen.

2005. Beste zerrenda batzuk legez kanporatu bazituzten ere, azkenean EHAKk aurkezteko aukera izan zuen Eusko Legebiltzarrerako bozetara.

2007. Su eten garaia. Eusko Abertzale Ekintzaren zerrenden erdia onartu zituzten Espainiako auzitegiek.

2009. ETAk 2007ko hauteskundeak igaro eta astebetera hautsi zuen menia. Ezker abertzale historikoa hauteskunde horietatik erabat kanpo geratu zen.

Badirudi legez kanporatzeak izan baduela eragina ezker abertzaleak jasotako boto kopuruan, baina ez dela aldagai garrantzitsuena. Izan ere, zailtasun gehiago izan zituen EAEk 2007an EHAKk 2005ean baino, eta hala ere, hobeak izan ziren EAEren emaitzak. Alta, badaude datu adierazle batzuk, legalizazioaren ondorioek duten neurria erakusten digutenak: 2009an, sei urtez hauteskundeetan aurkezteko zailtasunak izan eta gero, ezker abertzalea erabat geratu zen legez kanpo; bi urte lehenagoko emaitzak erdira jaitsi ziren. Agian, ilegalizazioaren aroak ez du nahikoa iraun, fidagarritasun nahikoarekin behatzeko zenbaterainoko eragina izan duen ezker abertzalearen boto galeran eta boto baliagarriaren erabileran. Hots, ezker abertzalearen barnean ETAren borroka armatuak duen legitimazioaren galeran.

Legez kanporatzearen aurreko datuak ematen dituen heinean, argiagoa dirudi ETAren jardunak ilegalizazioak berak baino eragin zuzenagoa izan duela ezker abertzalearen babesaren gorabeheretan. Azken 15 urteotan, ETAk su etena eman duen epeetan izan ditu ezker abertzaleak emaitza hobeak. 1998an, Lizarrako akordioaren garaian eta ETA su etenean zegoela, inoiz baino emaitza hobeak lortu zituen ezker abertzaleak. 2001eko bozetan, ordea, Eusko Legebiltzarrean 14 eserleku izatetik soilik 7 izatera igaro zen. 2007an, su etenean zegoen ETA maiatzeko hauteskundeetan, eta ia 200.000 botora iritsi zen. Ekainean hautsi zuen menia ETAk, eta 2009ko hauteskundeetan beherakada oso nabarmena jasan zuen ezker abertzaleak; beste behin, erdira. Halabeharrez, egoera horrek ezker abertzalea eztabaida sakon batera eraman zuen: legalizazioa behar beharrezkoa da kapital soziala ez bada galdu nahi, baina horrek derrigorrez borroka armatuaren amaiera eskatzen du.

Aukera paregabea zabaldu zitzaien ezker abertzalearen masa sozialaren ozeanoan arrantza egin nahi izan zuten Aralarri eta EAri. Unai Ziarretaren zuzendaritzapean, EAJren gerizpetik ihes egiteko apustu politikoa egin zuen EAk 2009ko hauteskundeetarako. Apustu horrek ezkerrera bira egitea eskatzen zuen alabeharrez. Eusko Legebiltzarrerako bozetan, apustua ezin okerrago atera zitzaion EAri, baina urrats hori egin ez balu, ziur aski gaur egun ez luke izango ezker abertzalearen birsozializazio politikoan izan duen garrantzia. Beraz, ezker abertzalerantz EAk duela hiru urte inguru abiatutako gerturatzea gakoa izan daiteke ezker abertzaleak bide demokratikoen alde eginiko apustua sendotzeko, komunitate politikoan barneratzen laguntzeko, eta legalitatera itzultzen laguntzeko.

Aralarren abiapuntua bestelakoa zen 2009an. Ezker abertzalearen esparru ideologikotik irten gabe, ezker abertzalearen alternatiba izatea zen (eta da) Aralarren xedea. Jatorri hori da ezker abertzaleko boto emaile natural batentzat Aralar EA baino alternatiba naturalagoa izatea; ezker abertzalearen alternatiba “beste” ezker abertzale bat da, eta ez EAJtik sortutako alderdi sozialdemokrata. Aralarrek lau eserleku lortu zituen 2009an; EAk, aldiz, bat. Aralarrek ia hamarkada oso bat igaro zuen, ezker abertzale tradizionaletik banatu zenetik, emaitza diskretuak jasoaz. 2009an, ordea, 62.000 botora iritsi zen, 2005ean (EHAK legezkoa zenean) izandako emaitzen bikoitza baino gehiago (28.000) lortuz.

Aralarren igoera horrek garrantzia nabarmena du ezker abertzale tradizionalak hauteskunde horien ostean egin zuen barne eztabaidan. 2009ko emaitzek azaleratu zuten Aralar alternatiba gisa sendotu zitekeela ezker abertzale historikoaren aurrean, eta bat-bateko igoera horrek planteatu arazi zion ezker abertzale historikoari ETAren jarduerak bere babes sozialean zuen eragin kaltegarria.

Bestalde, boto kopuru garrantzitsu bat jasotzen duen korronte politiko bat lehia politikotik kanpo uzteak eragin zuzena du parlamentuen indar korrelazioan, horietatik eratortzen diren gobernuen eraketan, eta beraz, kudeaketa publikoan. Eusko Legebiltzarrerako azken bozei erreparatzea besterik ez dugu:

2009ko hauteskundeetan ezker abertzalea legezkoa izan balitz, eta D’Hont formula aplikatuz gero, sei edo zazpi eserleku erdietsiko zituzkeen. PPk eta PSE-EEk eskuratutako eserlekuak ez lirateke Eusko Legebiltzarrean gehiengoa lortzeko beharrezkoak diren 38 eserlekuetara ailegatuko (34 eserleku guztira), eta, ziur aski (hau jada politika fikzioa baita), gaur egun PSE-EE ez legoke gobernuan (ez, behintzat, Lehendakaritzan).

Lopezek zuzendutako gobernuak abiatutako politiken zerrenda bat egin liteke, ezker abertzalearen balizko sei eserlekuen garrantziaz jabetzeko. Baina aurrera begiratuz gero, are adierazgarriagoa izan daiteke Bilduren parte hartzearen eragina. Aurreikuspenek diote Gipuzkoan emaitza oso onak izan ditzakeela Bilduk, lehenengo indarra ere izateraino irits daitekeela. Makroproiektu ugari daude jokoan herrialde horretan (Pasaiako kanpoko kaia, Zubietako errauste planta, Hondarribiko aireportuaren luzapena), eta jakina da ezker abertzaleak proiektu horien aurrean duen aurkako jarrera. PSE-EEk eta EAJk zerrenda bozkatuena errespetatu eta, Bilduk irabaziz gero, koalizioaren esku utziko balu Aldundia, proiektu “estrategiko” horiek kolokan leudeke. Bestalde, Bilduk irabazi eta PSE-EEk eta EAJk gobernu akordioa egiten badute, egoera zaila izango luke kudeatzeko EAJk bereziki, legitimazio hutsune galanta nabarituko bailuke. Baina Bilduk lehen indarra ez bada ere, orain artekoa baina oposizio gogorragoa izango dute –kuantitatiboki, behinik behin- proiektu horien aldekoek.

Aurreikuspenak betetzen badira, Bilduk oso emaitza onak izango ditu maiatzaren 22an. Horrek argi erakusten du, ilegalizazioak ilegalizazio, ezker abertzalearen kapital politikoak hor jarraitzen duela, eta legalizazioarekin eta ETAren indarkeriaren amaierarekin, kapital hori ahal bezain beste aktibatzea besterik ez zaiola falta.

NAZIONALISMO ETNIKO ETA HEGEMONIKOAK JUGOSLAVIAN (V)

IDENTITATEEN ERAIKUNTZARAKO ALDAGAIAK

Identitate nazional komun baten eraikuntzan aldagai kulturalei hainbesteko garrantzirik eman ez zitzaien bitartean, ikus dezakegu identitate nazional lokalak elementu hauen gainean eraiki zirela. Hiru aldagai azpimarratuko nituzke, eraikuntza horretan:

1. Hizkuntza. Hiru hizkuntza aurkitzen ditugu Jugoslavia osatzen duten nazioen artean: serbo – kroata, Serbian, Kroazian, Montenegron eta Bosnia – Herzegovinan erabilia; esloveniera, Eslovenian mintzatua; eta mazedoniera, hegoaldeko errepublika mazedoniarrekoa. Elementu honen izaera eraikitzailea argi utzi dute errepublika ezberdinek, bereziki federazioaren hausturaren ostean: hizkuntza berdina zenaren arteko haustura bat ematen da: lehen serbo – kroaziartzat ezagutzen zenaren lekuan, gaur egun serbiera, kroaziera eta bosniera aurkitu ditzakegu, baina fenomeno hau ez da errepublika independenteen eskutik etorri soilik: Jugoslavia barneko lehen adierazpen abertzaleak kulturaren mundutik etorri zirela eta, 1967an aski ezaguna zen “Hizkuntza literario kroaziarraren izen eta posizioaren deklarazioa”. Hala ere, esan beharra dago muga linguistikoek ez zutela halabeharrez muga nazionalekin harremana izan beharrik.

2. Erlijioa. Nahiz eta Jugoslaviako nazio ezberdinen arteko gatazka erlijiosoa ez izan, ezaugarri honek paper esanguratsua jokatzen du nazio bakoitzaren identitatean. Kristautasun ortodoxoa Serbian, Montenegron eta Mazedonian aurkitu dezakegu, eliza ortodoxoak serbiar nazionalismoan jokatu duen papera garrantzitsua izan delarik. Bestetik, kristau katolikoak Eslovenia eta Kroazia ditugu. Bigarrenaren kasuan, konfesionaltasunak pisu historiko handia du herritarren izaera kroaziarrean, nazio hau izan baitzen inperio otomandarraren aurkako gotorleku nagusia. Serbiar ugarik, inperio otomandarretik ihesi, alde egin zuten euren herritik Kroazia aldera, gaur egungo gutxiengoen konfigurazioa osatuz. Azkenik, erlijio musulmanak historikoki jokatu duen papera ere azpimarragarria da; inperio otomandarrak Bosnia fede islamiarrera bultzatu zuen, gaur egun gehiengoa osatuz. Bertan bizi diren katoliko eta ortodoxoek ordea, bosniartzat baino, kroaziartzat eta serbiartzat jotzen dute, hurrenez hurren, euren burua. Banaketa zabal honek kontzientzia nazional gutxien duen errepublika izatera eraman du Bosnia, baina era berean, bertako nazioek etnia eta hizkuntza konpartitzen zuten. Gainera, erlijioa ere faktore klabea da Kosovoko gatazkan, Kosovotik otomandarrek kaleratu baitzituzten serbiarrak, lurralde hura islamismora bihurtutako albaniarrez beteaz. Gaur egun, albaniar jatorriko biztanleak %80 dira Kosovon.

3. Historia komuna. Elementu honek garrantzia handia izan du nazio bakoitzaren lurralde eta askatasun aldarrikapenei dagokionean. Mazedoniaren salbuespenarekin, nazio guztiek izan dute esperientzia historiko independente bat, bereziki Serbia eta Kroaziak. Historia komunaren elementua, lurralde bati lotuz gero, nahitaezko aldagaia bihurtzen zaigu Kosovoko gatazka ulertu nahi badugu, probintzia hau baita serbiar nazioaren sorleku historikoa.

NAZIONALISMO ETNIKO ETA HEGEMONIKOAK JUGOSLAVIAN (IV)

JUGOSLAVIAREN KASURA GERTURAKETA

1. TESTUINGURATZEA

Jugoslaviaren berezitasun politikoa aztertzeko, bere historiari errepaso txiki bat egitea komeni da. Gogora dezagun, beste herrialde batzuekin konparatuz gero, historia motzeko federazioa izan zela. Jugoslavia osatu zuten nazioak hegoaldeko eslaviarren talde etnikoen parte dira, eta historian luze hitz egin izan da nazio horien batasunaren inguruan. Lehen mundu gerran Europako inperio zentralak erori ostean, batasun politikoa eman zen lehenengo aldiz hegoaldeko eslaviarren artean, Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erreinua sortuz. Bigarren mundu gerrak erreinua lau urtez desagerrarazi zuen Alemania nazionalsozialistaren eskutik, baina Titok antolatutako partisano komunistek indar okupatzaileak kanporatzea lortu zuten, Armada Gorriaren parte hartzerik gabe. Datu honek garrantzia handia izango du etorkizuneko Jugoslaviaren kanpo politikan, Moskurekiko menpetasunik ez izateak sozialismo eredu propioa garatzea ahalbidetu baitzion federazioari. Estatu eraikuntzan, indar askatzaileek sei errepublika eta bi probintzia autonomotan antolatu zuten federazioa: Eslovenia, Kroazia, Mazedonia, Serbia, Bosnia eta Montenegroko errepublikak batetik; Vojvodina eta Kosovoko probintziak bestetik.


Iturria: Bugarski, Ranko (1997): “Lengua, nacionalismo, y la desintegración de Yugoslavia”. Revista de Antropología Social, 6. zkia, UCM.


Aniztasun honek aberastasun kultural handia ematen zion Estatu sortu berriari. Sei errepublikez gain, hiru erlijio (kristau katolikoak, ortodoxoak eta musulmanak) eta, gutxiengo diren taldeak gehituz, hamabi bat hizkuntza aurki genitzake. Jugoslavia, ikuspuntu nazionaletik aztertuz, nazio politikotzat jotzen da (osatzen duten errepublikak euren borondatez federatzen baitira), barneko nazioak elementu kulturaletatik abiatzen diren bitartean. Dena den, errepublika desberdinetako mugak ez ziren nazio etniko horien bidez definitu.

Federazioak ordezkaritza maila altua bermatzen zien errepublikei, teorian subiranotasuna eskuratzeko eskubidea bermatuz. Horren erakusle dira 1. eta 11. artikuluak[i].

1946ko konstituzioak aurreikusten zuenez, federazioak beretzat hartzen zituen eskuduntza guztiak errepublikenak zirela, eta hori ez zen gutxi federazioak soilik sei ministerio zituela kontuan hartzen badugu (Kubli, 1998). Bestalde, serbiarrak, talde nazional handiena izateaz gain, errepublika gehienetan zehar zeuden sakabanatuak (Eslovenian izan ezik). Datu horrek eta bi mundu gerretan askapen borrokan Serbiak jokatutako paperak status berezi bat ematen zion, serbiarren ustez, euren nazioari Jugoslaviaren barnean. Jugoslavia ulertzeko bi jarrera aurkitzen ditugu beraz: bata, hegoaldeko eslaviar guztien etxetzat dutenena; bestea, Serbiarren proiektu politiko gisa ikusten dutenena. Nazionalista serbiarrek Jugoslavia serbiar guztien etxe gisa ikusiko dute, beste errepubliketako nazioek, bereziki Kroaziak, federazioa Serbiaren menpe jartzen duen tresna gisa ulertzen duelarik. Honek berebiziko garrantzia izango du federazioaren hausturan, bi nazionalismo horien talkak sortu baitzuen, hein handi batean, hain emaitza odoltsua. Talka hori ordea, ez zen gertatu 40 urtetan zehar, besteak beste Liga Komunista Jugoslaviarretik kanpo mugimendu politiko gutxi onartzen zelako eta Tito mariskalak, sarritan, gogor jazartzen zituelako horrelako saiakerak.

[i] “ART. 1. The Federative People's Republic of Yugoslavia is a federal people's state, republican in form, a community of peoples equal in rights who, on the basis of the right to self-determination, including the right of separation, have expressed their will to live together in a federative state”.
“ART. 11. Each people's republic has its own constitution”.
1946ko Jugoslaviako Konstituzioa.

NAZIONALISMO ETNIKO ETA HEGEMONIKOAK JUGOSLAVIAN (III)

NAZIONALISMO MOTAK

Nazionalismoaren adierazpen ezberdinen artean, historikoki bi abertzaletasun mota azpimarratu dira. Nazionalismo politikoa edo liberala, Frantziako Iraultza liberalean oinarritua, eta nazionalismo etniko edo erromantikoa, geografikoki germaniarra.

Avishai Margalit-en arabera, nazionalismo politikoaren ideia nagusia nazio baten adierazpen gorena bere borondate politiko subiranoa dela da. Gizabanakoek nazioan parte hartzen dute Nazio – Estatuaren hiritar izanez. Kontzeptu honen arabera, Estatuaren ordenak obeditzea nazio baten partaide izatearen adierazpen gorena da. Bestetik, nazionalismo kulturalak nazioa entitate organiko gisa ikusten du, bere adierazpen gorena kultura nazionala delarik (bereziki hizkuntza nazionala). Abertzaletasun mota honentzat, politika ez da nazioaren oinarrizko adierazpena, adierazpen kulturala ziurtatzeko tresna baizik. Politika, honen arabera, tresna da, ez helburua. Kultura, borondate politikoaren adierazpena baino gehiago, nazio identitatearen oinarria da[1].

Nazio politikoa Frantziako Iraultzaren ondorio zuzena izan zen. Ernest Renan edo Sieyés izan ziren nazioa ulertzeko modu honen adierazle nagusiak, Renanek “eguneroko plebiszitu” gisa definitu zuelarik, “elkarbizitzaren borondatearen” erakusle. Nazioaren ikuspegi erromantikoa nazio liberalaren erantzun gisa sortu zen, alde batetik, Frantziako Iraultza armen bidez Europa osora zabaldu nahi izan zelako eta, bestetik, iraultza liberalaren oinarri ideologiko ilustratuaren aurrean tradizioa eta historiaren balioa defenditzen zituelako.

Johann Gottfried Herder eta Johann Gottlieb Fichte izan ziren nazio erromantikoaren bultzatzaile nagusiak. Fichtek, bere lan nagusiaren bitartez (Discursos a la nación alemana, 1807), hizkuntzaren balioan sakondu zuen, eta abertzaletasun erromantikoaren definizioan aurrerapauso garrantzitsu bat suposatu zuen[2]. Herder-ek bestetik, pertenentzia ideia sortu zuen. Jan eta edan, segurtasuna eta mugimendu askatasuna izan behar duten bezalaxe, gizabanakoek talde baten partaide izan behar dute. Talde bakoitzak bere Volksgeist propioa du, herri izpiritu propioa alegia[3]. Herder-ekin jarraituz, Isaiah Berlinek argitzen du Herder-ek zuen nazio ideia ez zela batere erasokorra. Nahi zuen bakarra autodeterminazio kulturala zen; kultura nazional anitzetan sinesten zuen, euren artean modu baketsuan bizi zitezkeenak[4].

Azken aipamen honek nazionalismoaren beste dikotomia batera garamatza: abertzaletasunaren ekintza mota bortitza edo baketsua. Ikusi dugun bezala, nazionalismo erromantikoa, askorentzat izatez arriskutsua dena, baketsua eta bizikidetzaren aldekoa da sortzez. Faxismoa nazionalismo etnikotzat jotzen da, abertzaletasun aldaera hau sarritan bortizkeriari lotuz.

Iturria: SM argitaletxea

[1] Margalit, Avishai (1997): “La psicología moral del nacionalismo”, en McKim, Robert / McMahan, Jeff: The morality of Nationalism, Oxford University Press.
[2] De Blas Guerrero, Andrés (1994): “Nacionalismos y naciones en Europa”. Alianza Universidad, Madril.
[3] Berlin, Isaiah (1997): “Nacionalisme”. Tandem Arguments, Bartzelona, 63 or.
[4] Berlin, Isaiah (1997): “Nacionalisme”. Tandem Arguments, Bartzelona, 64 or.

ESKUBIDEEKIN JOKOAN

"Les molesta que este Gobierno consiga transferencias que ellos han sido incapaces de conseguir en 25 años y por eso ponen obstáculos para impedirlo".

Benetan kezkagarria. Esaldi hau bota duena ez da politikari buruz kezkatzen ez den edozein hiritar (ala bai?), ez eta euskal politikaren funtzionamenduari buruz ideiarik ez duena. Esaldi hau bota zuen artista gure Lehendakaria dugu, eta horrek kezkatzen nau gehien, ez dakidalako bi aukeretatik zein den okerragoa: ezjakintasunak ala borondate txarrak eraman al du hori esatera?


Jaurlaritza abertzaleen esku egon den 30 urteetan, beste batzuek orain hainbeste ospatzen duten Autonomia Estatutuak zenbait eskuduntza bermatzen dizkio Euskal Autonomi Erkidegoari, eta eskubide horietako batzuk Erkidegora ekartzea ezinezkoa izan da azken 30 urteotan (pentsatzekoa da ez dela autogobernu maila altuago baten borondate faltagatik izango). Ez dut pentsatu ere egin nahi Lehendakari jaunak eskuduntzen kontua nola dagoen ez dakienik, beraz suposa dezagun esaten zebilena ondo pentsatua zuela.


Pentsatzekoa da Lehendakaria jabetuko zela eskuduntza berrien lorpenak harreman zuzena duela gobernu zentral eta autonomikoa alderdi berekoak izatearekin, bereziki berak esan bezala 30 urtetan lortu ez badira. Pozik dirudi bere lorpenarekin, baina pozik al dago bere alderdiak eta Alderdi Popularrak eskuduntza horien transferentzia 30 urtetan zehar blokeatzearekin? Eskuduntzak joko politikoaren kartak bailira bezala erabiltzearekin? Zer dira Estatutuaren eskuduntzak Lehendakariarentzat, jokoa ala eskubidea?

NAZIONALISMO ETNIKO ETA HEGEMONIKOAK JUGOSLAVIAN (II)

NAZIOA ETA NAZIONALISMOA

Gaiaren inguruan dagoen eztabaida sakonak erakusten duenez, zaila dirudi nazionalismoaren definizio bateratu bat egitea. Argi dirudiena da, ordea, nazionalismoa definitu ahal izateko, argi izan behar dugula lehenago zer den nazioa.

Ernest Gellner-ek bi elementuren bitartez definitzen du Nazioa:
1. Bi pertsona nazio berekoak dira soilik kultura berdina konpartitzen badute, kulturatzat ideia, zeinu, elkartze, komunikazio eta jarrera sistema komun bat ulertuz.
2. Bi pertsona nazio berekoak dira nazio berekotzat badute euren burua.

Gellner-ek, beraz, borondatea eta kultura erabiltzen ditu nazioaren elementu definitzaile gisa, bi nazio mota historikoak alegia: nazio politikoa, gizabanakoen borondatean oinarritua, eta nazio erromantikoa, izate metafisikoa, kultura komun batean oinarritua. Dena den, Gellner-en arabera, bi elementu definitzaile horiek ez dira nahikoa nazioa definitu ahal izateko. Azkenik, autoreak nazionalismoak nazioa sortzen duela ondorioztatzen du, inola ez alderantziz[1]. Nazionalismoaren inguruan, batasun politikoa eta batasun nazionalak bat etorri behar dutela defendatzen duen printzipio politikotzat definitzen du. Oinarrizko ideia zera da, herri batek, aurretik kultura, erlijio eta hizkuntza unitate gisa definitu denak, bere buruari forma politiko propioa emateko eskubidea duela[2].

Ulises Moulinesek ere nazioa eta nazionalismoari buruz hausnarketa bat egiten du. Alde batetik, nazioa bere buruaz kontzientzia politikoa hartu duen etnia izango litzateke, nazionalismoa politikoki kontzientea den etniaren programa politikoa delarik. Bestetik, bere aburuz “nazionalismoaren sustrai psikologikoa emozio gogor eta iraunkor bat da, hainbat gizakik bizi dutena, aspalditik “aberriarekiko maitasuna” bezala ezagutzen dena”. Emozio hau naturala eta ekidin ezina da. Jasotzen dituen beste definizio batzuekin partzialki ados dagoen arren[3], ez ditu definizio osotzat hartzen[4].

Beste alde batetik, Eric Hobsbawm-ek, Gellner-i jarraituz, borondatea aipatzen du beste behin nazioa definitzeko: “cualquier conjunto de personas suficientemente grandes cuyos integrantes se consideren a sí mismos como miembros de una “nación””[5]. Nazioa garai zehatz bateko fenomenoa da, historikoki nahiko berria gainera. Nazionalismoa nazioaren aurretik doa. Nazioek ez dituzte nazionalismoak eta Estatuak sortzen, alderantziz gertatzen da.

Ikus daitekeen bezala, nazioa eta nazionalismoaren definizioaz gain, beste eztabaida bat sortzen da hauen inguruan: nazionalismoek nazioak sortzen al dituzte (Gellner / Hobsbawm, ala nazioaren emaitza da nazionalismoa? (alegia, nazioaren programa politikoa – Moulines). Ziur aski, bi aldaerak dira baliagarriak. Gellner eta Hobsbawm-ek diotenaren harira, nazionalismoek nazioa sortzen dutela uler daiteke nazioa talde baten kontzientzia politikoaren eskuraketa gisa ikusten badugu. Nazionalismoak kontzientzia kolektibo nazionala pizten du.

Beste alde batetik, alderantzizko bidea ematen ez dela esatea gehiegizkoa litzateke. Zenbait kasutan, adierazpen nazionalistak nazio baten existentziaren erakusle dira eta, Gellner eta Hobsbawm-ek esaten dutenaren kontra, nazioek Estatua sor dezakete. Errepublika jugoslaviarren kasuan, argi ikus daiteke nazioek Estatu subiranoak konkistatu zituztela.

Gellner-ek dioen bezala, Estaturik ez dagoenean, ez da nazionalismo arazorik agertzen[6], baino Estatuek sarritan sortzen dituzten nazio eta nazionalismoak ez dira soilik Estatuaren mugekin bat egiten dutenak, Estatu barneko nazionalismo lokalak baizik. Jugoslaviako federazioak lan handia egin zuen Jugoslaviaren nazio eraikuntzan, baino federazioaren desintegrazioa errepublika ezberdinen nazionalismoaren eskutik etorri zen.

[1] Gellner, Ernest (1983): “Nations and Nationalism”. Ithaca, Cornell Univ. Press.
[2] Taylor, Charles (1997): “Nacionalismo y modernidad”, en McKim, Robert / McMahan, Jeff: “The morality of Nationalism”, Oxford University Press.
[3] “Nazioaren ezaugarria ez da Estatua izatea, Estatu bat nahi izatea baizik”, Mill, J. S. (1958): Considerations on Representative Government, New York, Liberal Arts. Moulinesen arabera, definizio hau ez da zehatza, nazio batek bere biziraupena ziurtatzeko, nahikoa izan dezakeelako autonomia batekin, Estaturik nahi izan gabe.
[4] Moulines, Ulises (2002): “Manifiesto Nacionalista (o hasta separatista, si me apuran)”. Edicions La Campana.
[5] Hobsbawm, Eric (1990): “Nations and nationalism since 1780”. Cambridge, Cambridge University Press, 17. or.[6] Gellner, Ernest (1983): “Nations and Nationalism”. Ithaca, Cornell Univ. Press, 73. or.

NAZIONALISMO ETNIKO ETA HEGEMONIKOAK JUGOSLAVIAN

1. SARRERA

Jugoslaviak Europan berriz pentsaezina zen guda gogorra bizi izan zuen 90. hamarkadan zehar. Hegoaldeko eslaviarren federazioak bizikidetza “baketsua” lortu zuen etnia, erlijio, hizkuntza, errepublika eta probintzien artean, baina urte gutxiren buruan nazioarteko mapatik desagertu egin zen sarritan laborategi politikotzat hartu izan den hau, ez soilik gorroto, beldur eta nazionalismo lokalentzat (bereziki serbiar eta kroaziarrentzat) oso erabilgarri izan ziren zenbait faktoreri esker, baita nazioarteko eragileek jokatutako paper kaxkarragatik ere.

Agian Jugoslavian eta beste esperientzia historiko bortitz batzuetan oinarrituz, nazionalismoari orokorrean eta bere bertsio etnikoari zehazki erasotzaile edo baztertzaile bezalako adjektiboak atxiki zaizkio zenbait sektoreetatik, iritzi publikoaren aurrean nazionalismoa arriskutsutzat agerraraziz. Sarritan horrelako erasoak jarrera negazionista edo kontranazionalistetatik datozen arren, beste askotan estrategia nazionalista hegemoniko baten parte ere izan daitezke, Espainiaren kasuan erraz asko ikus daitekeen bezalaxe: nazionalismo periferikoak esklusibotzat jotzen dira, nazionalismo espainiarrari nazionalismo ere deitzen ez zaion bitartean.

Ikerketa honen bitartez, nazionalismoaren inguruko hausnarketa bat egiteaz gain, bere ustezko izaera arriskutsu horren argudioa desegiten saiatuko naiz, Ulises Moulinesek bere Manifestu Nazionalistan ondorioztatutakoan oinarrituz eta berarekin bat etorriz: ezin dira berdintzat hartu abertzaletasuna eta hegemonismoa edo inperialismoa. Jarrera hegemonikoak dira benetan arriskutsuak eta, nahiz eta jarrera horiek ia beti ikuspuntu abertzaletik abiatu, horrek ez du abertzaletasuna bera erasotzaile bihurtzen. Horren adibide argiena dugu Jugoslaviako nazio ezberdinen arteko bizikidetza “baketsua” lau hamarkadetan zehar, ikuspuntu hegemonikoak boterera iristean guda odoltsuekin amaitu zena.

Jugoslaviako kasuaren azterketa oso baliagarria suerta dakiguke nazionalismo ezberdinen arteko diferentziak ikusi ahal izateko, sistema politiko berrien sorleku izateaz gain, nazionalismo politiko, etniko, hegemoniko, zentrifugo eta abarren eszenatoki ere izan zelako, politikoki azterketarako oso kasu interesgarrian bilakatuz, gaiaren inguruan idatzi diren lan anitzek erakusten duten bezalaxe.

ENERGIA HORNIKETA ETA SEGURTASUN ENERGETIKOA (IV)

4. APLIKATUTAKO POLITIKAK

Energia horniketa Estatuen eskuduntza esklusiboa da, beraz ohikoena da Estatu bakoitzak bere energia eredua aukeratzen duela ikustea. Lehen mailako gaia da energia horniketa, eta horregatik Estatuek materia honen inguruan erabakiak hartuko dituen nazioz gaindiko erakunde bat onartzea bere subiranotasunaren zati bat galtzea onartzea bezalakoa izan liteke. Ondorioz, nazioarte mailan aurkitu dezakegun bakarra Estatuen arteko akordio edo konpromiso zehatzak edota Agentzia ezberdinen proposamenak dira.

Europar Batasuneko Batzordeak plazaratutako Liburu Berdeak zenbait jarraibide ematen zituen energia horniketa ziurtatzearen inguruan, baina eskuduntza ezak gomendio izaera besterik ez dio ematen Liburuari. Hala dio testuak:
“La Comunidad puede intervenir ejerciendo sus competencias en varios campos, por ejemplo el mercado interior, la armonización, el medio ambiente y la fiscalidad. No obstante, la falta de consenso político a favor de una política energética comunitaria limita las posibilidades de intervención. Convendría estudiar si sería ventajoso ampliar las competencias comunitarias en materia de energía para que la UE pudiera dominar mejor su destino energético[1]”.

Dena den, Europako Batzordeak badu eskumena ingurugiroan, eta gai honen inguruan Europako Ingurugiro Agentziak egiten duen lanaren biatartez energiaren inguruko zenbait direktiba aplikatu ahal izan ditu (energiak isurtzen du EBren karbono dioxidoaren %80a), besteak beste 2006/67/CE (Estatu kideak gutxienez 90 eguneko bataz besteko kontsumo erreserbak edukitzera behartzen dira), 2001/77/CE (energia berriztagarrien bitartezko elektrizitate ekoizpenari buruzkoa), 2002/91/CE (eraikinen energia aurrezpenari buruzkoa) eta 2003/30 direktibak (bioerregaien erabilera sustatzen duena). Gogoratu beharra dago, aitzitik, erabaki hauen aplikazioak lurralde europarrean duela soilik balioa, beraz politika hauek ez direla globalak, erregionalak baizik.

KYOTOKO PROTOKOLOA ETA KOPENHAGEKO KONFERENTZIA.

Kyotoko protokoloak garrantzia du, zeharka bada ere, energia horniketan. Lehenik eta behin, garrantzia du ingurugiroaren mesedetan ia munduko Estatu guztiak ados jarri zirelako eta bereziki erabaki lotesleak hartu zituztelako. Munduko herri industrializatuenen helburua, bultzatutako protokolo honen bitartez, berotegi efektua eragiten duten gas ekoizpena 2012 urterako %5ean gutxitzea bazen ere, horrek eragina izan du energia iturri ezberdinak erabiltzerako orduan, iturri tradizionalek berriek baino kutsadura gehiago sortzen dutelako.
Protokoloa 2004ean sartu zen indarrean. 1997an Kyoton adostu zen, Nazio Batuen Aldaketa Klimatikorako Konbentzio Esparruaren barnean. Indarrean sartzeko, berotegi efektua sortzen duten gasen %55aren erantzule diren herriek sinatu behar zuten protokoloa, eta hori 2004an gertatu zen, Errusiaren sinadurarekin batera. AEBk sinatu egin zuen akordioa, baina ez zuen berretsi eta azkenean 2001ean Bushen legealdian zehar protokolotik erretiratzea erabaki zuen, interes nazionalak zirela medio.
Kyotoko protokoloak 2012an du bere amaiera, eta akordio honen helburuak eraldatzeko asmoz ospatuko da Kopenhagen, 2009ko abenduaren 7 eta 18a artean, Aldaketa Klimatikoari buruzko XV. Nazioarteko Konferentzia. Helburu nagusia akordio juridiko bat lortzea izango da gas emisioen inguruan, eta, nobedade gisa, AEBak bertan egongo direla iragarri zuen Obama presidenteak. Kopenhageko balizko akordio horretan gas kutsagarrien emisioa zenbat eta energia alternatiben eztabaidarekin gehiago lotu, orduan eta garrantzitsuagoa izango da protokolo berri hau etorkizuneko eredu energetiko berri baten sorreran.

[1] Europako Batzordea(2001): Libro Verde. Hacia una estrategia europea de seguridad del abastecimiento energético.p

ENERGIA HORNIKETA ETA SEGURTASUN ENERGETIKOA (III)

2. IRTENBIDEAK

Horniketa arazoei aurre egiteko garaian, irtenbideak bilatzeko bi ikuspuntu ditugu. Alde batetik, energia iturrien amaierari aurre egiteko irtenbideak; bestetik, beste Estatuekiko dependentzia murrizteko irtenbideak.

Lehenengo ikuspuntuan kokatzen da Nazioarteko Energia Agentzia. Bere helburuetan agertzen den bezala, Agentziak eraginkortasun energetikoa eta energia iturrien dibersifikazioa proposatzen du. Eraginkortasuna energia ekoizpenarekin lotuta dago: beharrezko energia baino ez litzateke ekoiztu behar eta horrek guztiak, nola ez, gizabanakoen energia kontsumo arrazionalagoa eskatzen du. Dibertsifikazioa da beste irtenbidea NEAren ustez; energia iturri ezberdinetan inbertituz gero, energia bakarrarekiko menpetasuna ezabatuko litzateke. Honekin lotuta, energia berriztagarrien edota atomikoaren abantaila nagusietako bat energia kontsumitzen den lekuan bertan ekoiztu daitekeela izango da (nahiz eta energia nuklearrarentzat beharrezkoa den uranioa ez dagoen edonon).


Dibertsifikazioaren argudio hau erabilgarria da baita Estatu hornitzaileekiko dependentzia gogorra ekidin nahi dutenentzat, kontzeptu hau herri esportatzaileen mapa zabaltzeko ere erabiltzen delako. Europar Batasunak, beharrezkoa duen gas guztia Errusiari erosi beharrean, Azerbaijani ere erosten badio, EB horniketa bermatzen ari da Estatu hornitzaileen dibertsifikazioaren bitartez. Europar Batzordearen Hornikuntza Energetikoaren Segurtasunaren inguruko Liburu Berdeak (2000) emandako irtenbideak Estatuekiko dependentzia gutxitzearen norabidean doaz, besteak beste gizabanakoek kontsumo ohituren aldaketa sakona bultzatuz, energia erreserbak haziz eta energia nuklearra bultzatuz.

ENERGIA ALTERNATIBAK. BERRIZTAGARRIAK ETA NUKLEARRA.

Azter ditzagun orain zein alternatiba energetiko eskaintzen zaizkigun, energia fosilen balizko amaierari aurre egiteko eta Estatuen independentzia energetikoa ziurtatzeko.

Bi energia mota agertzen dira eztabaida honetan: berriztagarriak eta nuklearra. Berriztagarriak energia berdeago gisa ageri dira, eta hauen artean eolikoa, fotovoltaikoa eta biomasa dira aipagarrienak. Izenak berak esaten duen bezala, energia amaiezinak dira, baliabide naturalak erabiltzen direlako, hala nola haizea, eguzki izpiak, itsaso uhinak… Esan bezala, energia mota garbiagoa dugu, beste batzuek baino CO2 gutxiago isurtzen duelako atmosferara. Argudio hau da sarritan erabiliena talde ekologisten artean. Aurreko guztiaz gain, errekurtso natural hauek planeta osoko edozein lekutan izateak energia kontsumo guneetatik gertu sortzea ahalbidetzen du, gune horietara iristeko bidean oso gutxi galduz. Beste alde batetik, berriztagarriek ere badituzte desabantailak. Lehenik eta behin, teknologia ez dago garatuegia, eta oraindik ere etorkizuneko energia gisa ulertzen da. Honen adierazle da segidako datua: 2005ean, berriztagarriek munduan ekoiztutako elektrizitatearen %18a sortu zuten, eta 2030erako %29ra igotzea espero da. Garatuegia ez egoteak bere prezioa garestitu egiten du momentuz. Beste kontrako argudio tekniko bat energia hauek bilketarako dituzten zailtasunak dira; bilketa oso urria bada, egoera klimatologikoaren gehiegizko menpetasuna agertzen da. Nazioarteko Energia Agentziaren txosten baten arabera, energia hauek behar – beharrezkoak izango dira etorkizunean energia horniketa bermatzeko - “a large basket of sustainable energy technologies will be needed to address the challenges of moving towards clean, reliable, secure and competitive energy supply”- eta hau aurrera eraman ahal izateko gomendioak ematen dizkie bere ustetan materia honetan koordinazio falta duten gobernuei:

“All governments are encouraged to note the following principles relating to policies supporting RET deployment:
• Realise the urgency of implementing effective support mechanisms in order to accelerate the exploitation of the major potential of renewable energy technologies to improve energy security and tackle climate change;
• Remove and overcome non-economic barriers as a first priority to improve policy and
market functioning[1]”.

Energia iturri berrien eztabaidan berriztagarrien kontrako poloan agertzen zaigun alternatiba energia nuklearra da. Bere defendatzaileek hiru argudio plazaratzen dituzte bereziki: behar bezain besteko energia kopurua sortzeko ahalmena du, baita kontsumitzen ez dena gordetzekoa ere; nahiz eta zentral nuklearren sorrera garestia izan (4.000 – 7.000 milioi euro erreaktore bakoitzeko), hauek sortutako energia oso merkea da; azkenik, planetarentzat hain kaltegarriak diren CO2 isurketak gutxiagotzen ditu iturri fosilekin alderatuz. Azkenik, esan beharra dago uranioa lortzea gasa edo petrolioa edo gasa lortzea baino errazagoa dela, bereziki herrialde gehiagotan aurkitu dezakegulako (beste behin dependentzia estatalak gaindituz). Antinuklearren ustez ordea, aukera honek istripu arriskuak ditu, planeta zein gizakientzat oso kaltegarrian izan daitezkeen istripu arriskuak, eta bestetik, zabor nuklearraren arazoa dago. Nahiz eta nuklearren aldekoek energia garbia dela esan, oraindik ez dakigu zein irtenbide eman diezaioken gizakiak zabor nuklearrak pilatzearen arazoari. Gaur egun, zentraletan bertan edota hilerri nuklear deiturikoetan gordetzen dira, zabor horri guztiari norbaitek irtenbide bat bilatu arte. 2009 hasierako gasaren krisiaz bereziki baliatu zen lobby nuklearra, aukera hau energia horniketaren segurtasunaren irtenbide onena gisa aurkeztuz.


[1] International Energy Agency (2008): Deploying Renewables. Principles for Effective Policies.

ENERGIA HORNIKETA ETA SEGURTASUN ENERGETIKOA (II)

1.2. HORNIKETA ARAZOAK: HERRI ESPORTATZAILEEKIKO MENPETASUNA.

Energia hornitzeko aurkitzen dugun beste arazoa baliabideen jabetzarena eta, ondorioz, esportazioarena dugu. Herrialde asko dira munduan nahikoa baliabide ez dituztenak barne horniketa bermatzeko, kanpotik ekarritako energia iturrien menpe geratuz. Herri esportatzaileen papera oso garrantzitsua bihurtzen da, bi norabidetan: botere posizio horrek eragin ekonomikoak ditu, prezioetan eragiteko bereziki. Erosleek prezio igoerak jasan behar izaten dituzte normalean, OPEP bezalako erakunde batek, Cartel izaera duen heinean, petrolio esportatzaileen interesak koordinatzen dituelako, euren arteko konpetentzia ezabatuz eta prezio unitarioak erabakiz (munduko petrolio ekoizpenaren %43 Petrolio Esportatzaile diren Herrien Erakundearen esku dago, beraz bere boterea nabarmena da. Botere honen adibide historiko garbia 1973ko petrolioaren krisian aurkitu dezakegu). Bestetik, energia iturrien jabeen garrantziak eragin geopolitikoak ere baditu, hornitzaile eta erosle diren herrien arteko harremanak baldintza ditzakeelako.

Europako Batzordeko Liburu Berdearen adibideekin jarraituz, segidan dugun grafikak Europar Batasunaren petrolio kontsumoa, ekoizpena eta inportazioak ageri zaizkigu. Ekoizpen eta kontsumoaren artean dagoen diferentzia hain handia izanik eta, ondorioz, hainbeste energia inportatu behar izanik eskari kopuru hori asetzeko, grafiko honek lehen aipatutako energia esportatzaileen garrantzia azpimarratu egiten du.



EUROPAKO 2009 HASIERAKO GASAREN KRISIA.

Errusiak eta Ukrainak 2009 hasieran izandako eztabaidak eta honek Europar Batasunari suposatutako kalte larriak aipamen bat merezi du, energia horniketa ezak ekar dezakeen kaos egoera eta energia inportatzaileek esportatzaileekiko duten dependentzia azaleratu zuelako. Krisi honetan, Errusiak Europara saltzen duen gasa moztu zuen, soilik Ukrainatik igarotzen diren hodien bidez, hauek Europara bideratzen den gasa lapurtzeaz salatuz. Errusiak Europara saldutako gasaren %80 Ukrainatik pasatzen da, beste %20a Moskuko politiketatik gertuago agertzen den Bielorrusiatik igarotzen den bitartean. Iritzi kontrajarriak ditugu krisi honetan: Carlos Taibo irakaslearen arabera, Ukraina kokapen geografiko horretaz baliatzen da Europara doan gasaren zati bat doan bereganatzeko; beste alde batetik, J. I. Torreblanca Kanpo Harremanetako Kontseilu Europarraren zuzendariak Europar Batasunaren boterea aldarrikatzen du, energia erosten duenak ere boterea baitu saltzailearengan

[1]. Batzuek, logikoa deritzote Errusiaren erabakia; beste batzuek ordea, Errusiak Soviet Batasuneko herri ohiekiko influentzia mantentzeko saiakera ikusten dute erabaki honetan. Interpretazioak interpretazio, krisiak heriotzak eta industria askoren blokeoa ekarri zuen, energia falta arazo larria dela argi utziz.

Politika komunitarioari begiratuz, eztabaida hau kaltegarria suerta dakioke Ukrainari Elkarteko kide izateko asmoei dagokionean, bere fidagarritasuna ezbaian jarri baita. Horniketak herrien arteko harremanak aldatzeko faktore garrantzitsua dela ikus daiteke azken egunetako albisteek zein norabide hartzen dutenaren arabera: EBk Turkiatik igaroko den hodi baten bidez gas horniketa babestuko du, Errusiarekiko menpetasuna saihestuz (Nabucco proiektu honek Azerbaiyanetik ekarriko luke gasa momentuz, etorkizunean Uzbekistan, Kazajistan edota Irak hornitzaile bihurtu daitezkeelarik

[2]), eta Ukrainaren eragina gutxituz. Honek ondorioak izan ditzake bai politika komunitarioan (etorkizuneko zabalkuntzak egiterako orduan) baita kanpo harremanetan ere (Errusiak bere botere kuota mantendu nahiko duelako, bereziki Europa ekialdeko herriekiko). Maiatzean bildu ziren europar eta errusiar ordezkariak gasaren eztabaidari amaiera emateko asmoz, baina ez zuten emaitzarik lortu[3].


Harreman geopolitikoez gain, aitortu beharra dago erabaki honek estatu hornitzaileen dibertsifikazioa dakarrela, horniketa bermatzeko irtenbide proposatuenetako bat, alegia.

[1] Informe Semanal: La Guerra del Gas. 17.01.2009. TVE.
[2] www.elpais.com. Turquía y la UE se alían para construir una vía alternativa al gas ruso.14.07.2009.
[3] El País. La UE y Rusia no alcanzan un pacto sobre el gas. 23.05.2009.

ENERGIA HORNIKETA ETA SEGURTASUN ENERGETIKOA (I)

1. HORNIKETA ARAZOAK

Energia behar – beharrezkoa dugu eguneroko bizitzan, honen horniketak berebiziko garrantzia bereganatuz. Horniketa hau emateko, ordea, bi arazo aurkitu ditzakegu: bata, etorkizunekoa, gaur egungo energia iturri diren zenbait baliabide naturalen amaiera. Bestea, etorkizunari itxaron gabe gerta daitekeena, baliabide horien jabe diren herriekiko sortzen den menpetasuna. Lehenengoa da nazioarteko kezka nagusia, etorkizunean gerta litekeen balizko energia – falta egoera bat saihestea delako herrien lehentasuna (helburu horretara bideratzen dira energia iturri berriak aurkitzeko ikerketak). Hala ere, nahiz eta energia falta oso kezkagarria izan, gaur egungo nazioarteko harremanak baldintzatzeko gai dena baliabideen jabetza duten eta ez dutenen artean sortzen den menpetasunaren arazoa da.

1.1. BALIABIDEEN AMAIERA

Bi kausa aipatu daitezke beste guztien gainetik etorkizunean eman daitekeen zenbait baliabideen agortzea azaltzeko. Alde batetik, energia fosilekiko dugun erabateko menpetasuna. Energia fosilak, ikatza edota petrolioa kasu, ez dira baliabide amaiezinak, haizea edo eguzkia izan daitezkeen bezala. Kezkagarria da energia iturri bat amaitzeko arriskua egotea, baina kezkagarriagoa da planeta osoa amaitzeko arriskuan dagoen iturri horietan oinarritzea, baliabide horren kontsumoa gero eta azkarragoa baita. Energiaren Nazioarteko Agentziak dioenaren arabera, 40 urterako petrolioa dugu oraingo kontsumo erritmoekin jarraituz gero[1]. Agentziak 2008ko egoera energetikoari buruz egiten duen ikerketa berean kritikatzen duenez, energia horniketaren munduan dugun laissez – faire politika mantenduz gero, ezinezkoa izango zaigu erregai fosilekiko menpetasun hori garaitzea:

“La persistencia del Laissez – Faire nos augura un futuro dependiente de las energías fósiles. En nuestro Escenario de Referencia, la demanda mundial de energía primaria crece a una media del 1,6% anual en 2006 – 2030, pasando de 11.730 millones de toneladas equivalentes de petróleo a algo más de 17.010 millones, esto es, un aumento del 45%”[2].

Beste alde batetik, kontsumo erritmo jasangaitzak daramatzaten gizarteak ditugu baliabideen balizko amaiera baten bigarren kausa nagusia. Aurreko aipamenean agertzen den datu berberak dioen bezala, energia eskariak 1,6% gora egiten du urtero – urtero, baliabideak gero eta azkarrago xahutuz. Europako Batzordeak 2001 urtean kaleratutako Liburu Berdean agertzen den kontsumo energetikoaren inguruko grafiko adierazgarri batean ikus dezakegun bezalaxe, etxebizitzan, industrian zein garraioan egiten den kontsumoa gora doa urtero, baino hiru sektoreen artean ere gehien hazten dena etxeko kontsumoa da.

Argitalpen honen arabera, Industria baliabide energetikoak sakabanatzen saiatu den bitartean, bizimodu mailaren hobetzeak eta erosotasunak biztanle bakoitzeko egiten den kontsumoa handitzea ahalbidetu du. Ez da soilik gehien hazten ari dena; etxebizitza, kontsumo iturri nagusia ere bada. Garraioen kontsumoa da, Europako Batzordearen ikerketaren arabera, zalantza gehien sortzen dituen arloa. Garraioaren merkatuaren %98 petrolioaren menpe dago (petrolioaren eskari osoaren %67a suposatzen duelarik), eta eskariak gora egiten du urtero. Kontuan hartzekoa da segidako esaldia:

“Los esfuerzos emprendidos por la industria automovilística en virtud del acuerdo celebrado con la Comisión para reducir las emisiones de CO2 de los turismos contribuirán de forma importante a la atenuación de estas tendencias, pero estos progresos serán insuficientes para reducir y estabilizar la demanda energética del transporte”.[3]

Beraz, nahiz eta teknologikoki aurrerapenak lortu garraioen kontsumoa murrizterakoan, eskariaren gorakada indartsuagoa da teknologiaren ekarpena baino. Kontuan hartu behar da, betiere, datu hauek guztiak Europar Batasunari lotuak daudela. Arazoaren kausara bueltatuz, garrantzia handia eman beharko genioke gizarteen erritmo jasangaitzari, gizabanakoen esku baitago etxebizitzako eta garraioetako kontsumoa, eskaria gero eta gehiago igotzen diren sektoreak, alegia.

Eztabaida: Herrialde emergenteek energia kontsumoari egindako ekarpena.

Askoren ustez, Txina edo India bezalako herrialdeek eta, ondorioz, guztira 2.400 milioi biztanlek lortutako garapen mailak du energiaren gehiegizko kontsumoaren ardura, bere eragina ekologikoki oso kaltegarritzat joz. Nahiz eta herri hauen hazkunde ekonomikoa eta ondorioz kontsumo energetikoa errealitate bat izan (“Chinese people's voracious appetite for cars are increasing the country's demand for oil and natural gas, industrial and construction materials, foreign capital and technology. Twenty years ago, China was East Asia's largest oil exporter. Now it is the world's second-largest importer[4]”).

Eztabaida etikoa sortzen da Estatu hauen inguruan; kaltegarria da hainbeste pertsonen kontsumoaren eragina ingurumenarengan, baina, beste alde batetik, nola ukatu Txina edo Indiari mendebaldeko herrialdeen bizimodu mailaz gozatzea? Zer da lehenago, garapen ekonomikoa ala ingurumenaren zaintza?
Dena den, Txinaren ardura erlatibizatzen duenik ere bada:

“En plena revolución industrial, [China] ha desbancado a EE.UU. como principal productor mundial de dióxido de carbono. Pero esas cifras son engañosas, no sólo porque mucho de ese dióxido se emitió en la fabricación de productos para Occidente, sino porque tiene un número de habitantes cuatro veces superior al de EE.UU. Las autoridades chinas han comenzado a poner en marcha esfuerzos para reducir las emisiones(…), y apenas existe un solo coche en EE.UU. que pueda igualar los estándares mucho más estrictos de China en cuanto al consumo de combustible[5]”.

[1] International Energy Agency(2008): World Energy Outlook, 9. or.
[2] International Energy Agency(2008): World Energy Outlook, 4.or.
[3] Europako Batzordea(2001): Libro Verde. Hacia una estrategia europea de seguridad del abastecimiento energético. 15 – 16. or.
[4] Zweig, David eta Jianhai, Bi (2005eko iraila / urria): China’s global hunt for energy. Foreign Affairs.
[5] McKibben, Bill (2009ko otsaila / martxoa): Cambio Climático. Foreign Policy.

Panorama postelectoral

“Todos prometen y nadie cumple. Vota a nadie”, se podía leer en el puente de La Boca en Buenos Aires, y así lo recogió Eduardo Galeano en su Libro de los Abrazos. Se acercaban las elecciones autonómicas a la Comunidad Autónoma Vasca y, lejos de querer engañar al electorado (así de transparente es nuestro sistema político), los partidos se propusieron romper con la máxima citada: no es que vayan a cumplir, es que, durante esta campaña electoral, apenas han prometido. Una campaña basada única y exclusivamente en criticar posiciones ajenas, completamente vacía de contenido, en la que se ha discutido más sobre futuros pactos que sobre propuestas. Abrir cualquier periódico durante cualquier día de campaña era encontrar alusiones a otros en los espacios reservados a cada uno. Día tras día. Ante tal alarde democrático, ya tenemos resultados.

PNV. 30 escaños, 396.000 votos. Segundo mejor resultado en solitario de la historia de los jeltzales, el mejor desde las autonómicas de 1984 (previo a la escisión de EA). Con una campaña tan centrada en el perfil gestor de Ibarretxe como receta contra la crisis económica, el PNV corría el riesgo de no resultar creíble; perfil creado por y para las elecciones, tras años de debate centrado en el derecho a decidir. El contexto económico actual probablemente haya ayudado al lehendakari en funciones a sacar a la luz tal perfil.

Dejar completamente de lado el tema territorial hubiera sido demasiado peligroso para los penenuvistas. Quizá por eso, aprovechando la campaña (o quién sabe si solamente para la campaña), el partido mayoritario ha dado un giro al nacionalismo identitario utilizado durante estos últimos años para pasar a un nacionalismo más pragmático; Euskadi como lugar de toma de decisiones de los vascos, porque las decisiones ganan en eficacia cuanto más cerca estén de los ciudadanos a los que se les imponen tales decisiones. Así se entiende que el propio Ibarretxe contrapusiera Madrid y la CAV como centros de decisiones de los vascos.

Todo esto, quizá, no tenga tanta fuerza para explicar el éxito del resultado como el miedo gran parte del electorado abertzale a una hipotética victoria socialista. No en vano, la mayor preocupación del PNV durante la campaña ha sido la desmovilización del voto abertzale, intentando activarla por todos los medios (encuestas del propio Gobierno Vasco dando una ligera ventaja a los partidos estatalistas a una semana de las elecciones pueden ser entendidas dentro de esta estrategia de movilización).

PSE. 25 escaños, 316.000 votos. Con un incremento de votos de aproximadamente 40.000 votos y la llave de la Lehendakaritza en sus manos, parecería claro decir que el de los socialistas ha sido todo un éxito.

No lo ha sido. La campaña socialista se ha sostenido sobre dos pilares: la carga simbólica, emocional, y los disparates surgidos de una campaña sin propuestas. Los socialistas, con la vista puesta en las pasadas elecciones generales, no identificaron que el resultado cosechado en la CAV en aquellas elecciones fue, una vez más, una suma de votos preventivos anti – PP, no un voto socialista como tal. Visto el caramelo de una Euskadi socialista, creyeron tener (o poder crear) un Obama a la vasca, alguien a quien le baste hablar de cambio para ganar. Pero ni Patxi López es Obama, ni tiene el carisma que se necesita para que sus carencias académicas y laborales pasen desapercibidas. El PSOE ha llevado una campaña destinada a ganar, pero la realidad es que, además de quedarse a seis escaños de la primera fuerza (ilegalización favorable incluida), el PNV aventaja al PSE en 80.000 votos. Estos resultados, para unas expectativas tan altas y una campaña con un único objetivo, no pueden ser considerados como buenos.

Muchas veces, la falta de contenido lleva a tener que ocultar esa carencia de cualquier manera. Diciendo cualquier cosa. Disfrazándose de lo que sea. Así ha sido la campaña socialista. Un presidente del gobierno español diciendo que con Patxi vendrá la paz a Euskadi. ¿No habíamos quedado en que el fin de la violencia se consigue por vía policial? ¿En qué lugar queda el presidente español, si él no consiguió acabar con ETA? Por otro lado, tenemos a Patxi diciendo que con él se acabó la política del frentismo. Está por ver si sale elegido Lehendakari, pero si lo hace (con la única ayuda de PP y UPD), acaso no sería eso frentismo? Estas “incongruencias” se completan con el “giro vasquista” que ha querido dar el PSE. Foto del candidato con Txapela y poco más. “Giro vasquista” del mismo partido que, teniendo la llave de las decisiones en el parlamento navarro, no apoya las leyes a favor del euskera.

PP. 13 escaños (pierde dos), 145.000 votos y, sin embargo, uno de los vencedores de la noche electoral. Difícil papeleta la de Basagoiti de cara al 1-M: disputas internas en el partido a nivel estatal, una sombra alargada de María San Gil en el PP vasco, el relativo peligro de una nueva competencia constitucionalista y, por encima de todo, la gran amenaza de fuga de votos útiles al PSE. Con todo, el PP ha mantenido el tipo en la medida de lo posible y puede darle la Lehendakaritza a Lòpez. Todo un éxito, dadas las circunstancias. Bocanada de aire para Rajoy, que seguro acallará voces dentro de su partido con los resultados vascos y principalmente gallegos.

ARALAR, EA, D3M. 4 y un escaños y 100.000 votos nulos, respectivamente. Al intentar ocupar el mismo sector del electorado pueden ser analizados conjuntamente, ya que el beneficio de unos puede venir de la bajada de otros. Por partes:
Aralar, la gran beneficiada de estos comicios. De una a cuatro parlamentarios y con una subida de votos considerable. Con una campaña discreta, ha sabido equilibrar izquierda y nacionalismo, error en el que caen demasiadas veces muchos de los partidos independentistas de izquierdas. Sea por parte de EA o por la creciente tendencia hacia el voto válido de la izquierda abertzale clásica, Aralar ha sabido crear una pequeña alternativa abertzale frente al PNV, libre de lastres violentos. La primera victoria de Aralar la ha conseguido en el campo de la utilización del lenguaje, puesto que, cada vez con más frecuencia, se oye hablar de una “izquierda abertzale clásica” o “histórica” para definir el mundo representado por Batasuna.
EA, o El Hundimiento. En votos y diputados. Veremos que es lo que saca en claro el partido fundado por Carlos Garaikoetxea en abril, cuando celebre la próxima asamblea extraordinaria, pero desde luego sería un error achacar tal caída únicamente al voto útil: más doloroso que el voto fugado al PNV le resulta a EA la escalada de votos de Aralar, ya que, además de aspirar al mismo electorado, a Eusko Alkartasuna se le suponía cierta ventaja. Aralar viene a ser el claro reflejo de su desastre electoral. Un partido venido tan a menos y con semejantes disputas internas puede estar herido de muerte si no lo remedia pronto.
D3M. 100.000 votos. ¿Éxito o fracaso? Es innegable el mérito de un partido que, en situación de ilegalidad, consigue sumar tal cantidad de votos. Pero, por otra parte, la comparación con anteriores citas electorales revelan que son los peores resultados de la izquierda abertzale histórica. Con los datos sobre la mesa, puede haber una doble interpretación de la realidad que seguro se contrapondrán en debates internos; por un lado, el éxito de 100.000 votos en situación ilegal, con un discurso en torno a un parlamento deformado de la realidad y con votos robados por otras formaciones, presumiendo de apoyo social a pesar de los pesares. Por otro, la caída de su apoyo social, mirando a Aralar como mejor espejo para analizar los datos propios. La izquierda abertzale histórica ha adjudicado, desde la creación del partido de manos de Patxi Zabaleta, la etiqueta de traidor. Ha sido mucho más odiado y ha merecido muchos más minutos de crítica Aralar, ideológicamente idéntico a Batasuna (con la excepción de la condena de la violencia) que las antípodas ideológicas del PP. Y es que, en política, a veces el enemigo no es quien más se aleja de nuestras ideas, sino quien es capaz de deslegitimarlas. La izquierda abertzale clásica debe ser consciente de que tiene en su mano el éxito o fracaso político de Aralar, pero en la medida en que no cambie su rumbo, estará creando una alternativa cada vez más fuerte que, a largo plazo, puede acabar siendo el referente de una izquierda abertzale completamente diferente a la actual.

EB y UPyD. Otro socio de gobierno con opción real de desaparición. Un discurso desacertado con un director de orquesta paupérrimo como Madrazo, que ha intentado prometer políticas que no ha realizado en ocho años de gobierno. Poco creíble. Por otra parte, UPD consigue representación que años atrás correspondería a Unidad Alavesa, pero que puede resultar triunfador si ese único escaño es el decisivo a la hora de conformar un gobierno (o al menos Lehendakari) españolista.

Los números son los que son. Solo nos queda ver si PNV y PSE se reparten el pastel (en cualquiera de sus variantes) o si el PSE buscará la Lehendakaritza a toda costa, aunque para ello tenga que pasar por alto términos como transversalidad.

Todos los resultados
Archivo de resultados electorales